Literature-Sanskrit UPSC PYQ 2023

Write analytical answers on the following verses/passages: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q8-->

Answer all of the following : (a) योगशास्त्रेण प्रतिपादितानि चित्तपरिकर्माणि प्रतिपादयत — Elaborate the Chitta-parikarmas as presented in the Yogaśāstra. 20 (b) बौद्धदर्शने प्रतिपादितानि चत्वारि आर्यसत्यानि निरीक्षन्ताम् — Describe the Four-fold Noble Truths as discussed in Buddhist philosophy. 15 (c) वैशेषिकदर्शनेऽङ्गीकृतो ‘विशेष’ नामकः पदार्थः प्रकाश्यताम् — Describe the concept of ‘Viśeṣa’ as accepted in the Vaiśeṣika system of philosophy. 15 <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q7-->

Critically examine the following statements/ideas: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q3-->

Answer all of the following : (a) संस्कृतकथासाहित्यासम्बद्धम् एकं निबन्धं लेखत — Write an essay on Sanskrit Kathā literature. 10 (b) ‘पिङ्गलशास्त्रे न काव्यासारस्य वाणी’ — उक्तवाक्यस्य समीक्षात्मकं मूल्यांकनम् — Critically appreciate the statement “पिङ्गलशास्त्रे न काव्यासारस्य वाणी”. 15 (c) रामायणस्य स्रोतग्रन्थतां विवेचयत — Discuss the Rāmāyaṇa as a source-book. 15 (d) संस्कृतमुक्तककाव्यानां समीक्षा विश्लेषयत — Analyze Sanskrit Muktakakāvyas. 10 <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q3-->

Explain with reference to the context, in about 150 words each, the following five passages taken from Abhijñānaśākuntalam: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q1-->

Answer all of the following : (a) श्रीमद्भगवद्गीतायां स्थितप्रज्ञलक्षणानि विवेचयत — Elucidate the characteristics of ‘Sthitaprajñā’ according to the Śrīmad-bhagavad-gītā. 20 (b) सांख्यदर्शनस्य गुणत्रयस्यान् स्वरूपं कार्यविभागं च प्रतिपादयत — Describe the features and functioning of the three Guṇas according to Sāṅkhya philosophy. 15 (c) शाङ्करभाष्य अनुसारं ‘शास्त्रयोनित्वात्’ इति सूत्रस्य विवेचनम् — Explain the aphorism ‘śāstrayonitvāt’ according to Śaṅkarabhāṣyam. 15 <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q6-->

Discuss critically any two/three of the following propositions or ideas: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q7-->

Write essays/answers on the following themes related to Sanskrit literature and criticism: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q4-->

Give explanatory/interpretative comments on the following passages with special reference to Sanskrit poetics and dramaturgy: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q6-->

Explain with reference to the context, in about 150 words each, the following five verses in Sanskrit: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q5-->

SECTION – B Answer all of the following (to be written in Sanskrit language) : 10 × 5 = 50 (a) वेदारम्भसंस्कारस्य स्वरूपं महत्त्वं च प्रतिपादयत — Describe the features and importance of Vedārambha Saṁskāra. 10 (b) भारतीयज्ञानपरम्परायाम् आर्यभटस्य योगदानम् समीक्षयत — Evaluate the contribution of Aryabhaṭa in Indian knowledge tradition. 10 (c) वर्णाश्रमयोः सम्बन्धं निरूप्यत — Discuss the relationship between the Varṇa system and Āśrama system. 10 (d) आश्रमेषु श्रेष्ठ आश्रमस्य महत्त्वं प्रतिपादयत — Describe the importance of the superior Āśrama among the four Āśramas. 10 (e) प्राचीनभारते भित्तिचित्रकलायाः विकासः निरूप्यत — Describe the growth of the art-form of wall-painting in ancient India. 10 <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q5-->

Answer all of the following (to be written in Sanskrit language) : (a) Read the following passage and answer the questions that follow in Sanskrit (5 × 5 = 25) — पृथिव्यां मातास्मदवतार्त्ता । पृथ्वी विना जीवनस्य कल्पनापि न शक्या । पृथ्वी जनसंख्याया: महादर्शः निरन्तरं सर्वत्र एव । ... (passage continues) ... (i) का मातास्मदवतार्ता ? (ii) पृथिव्या: का निरन्तर समस्या ? (iii) नागराणां विकासाय कानि कृत्याणि कर्तव्यानि सन्ति ? (iv) मोहविज्ञानं शरणं पृथिव्याः कः अर्थः ? (v) पृथिव्या: रक्षणाय किंस्मिन्यानि साधनानि ? (b) Read the following passage and answer the questions that follow in Sanskrit (5 × 5 = 25) — श्रीमद् अन्नस्य पोषणम् च धरा अभिमहत्त्वपूर्णमिति । ... (second passage continues) ... (i) श्री अन्नं किमर्थं महत्त्वपूर्णम् ? (ii) किञ् ‘सुपोष्यः’ इत्युच्यते ? (iii) केः रहितानि अन्नानि सुपोष्याणि भवन्ति ? (iv) अन्नभक्षणेन कतरा रोगस्य भयः दूरो भवति ? (v) कस्त् नियच्छति दुर्गुणानां प्रवृत्तिम् ? <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q8-->

Write analytical/critical notes on the following topics: <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-II_Q2-->

Answer all of the following : (a) रससूत्रं निरूप्य व्याख्यात — Cite and elaborate the Rasa-sūtra. 20 (b) रामायणम् आदिकाव्यत्वं साधयत — Establish the Rāmāyaṇa as the first epic. 15 (c) ‘भेदैः विद्वेषोपदेश्यः’ — सूक्तस्य विवेचनम् — Justify the statement “भेदैः विद्वेषोपदेश्यः”. 15 <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q4-->

Answer all of the following : (a) वैदिकभाषायां तिङन्तपदानां विशेषतायाः वर्णनम् — Describe the special characteristics of the use of Tiṅ-ending words in Vedic language. 20 (b) अर्थविस्तारस्य दिशाः विवृणुता — Elaborate the directions of semantic expansion. 15 (c) भाषाशास्त्रे कात्यायनस्य योगदानस्य समीक्षा — Analyze the contribution of Kātyāyana in linguistic studies. 15 <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q2-->

SECTION – A Answer all of the following (to be written in Sanskrit language) : (a) Attempt any ten of the following : (i) अनुस्वारः, ष्, ण्–वर्गाणां द्विगुणराणामानि लेखताम् । (ii) ‘तम् निमानि ग्रामं गच्छन्ति’ — नाव्यपदपरिवर्तनं किम् ? (iii) ‘अणुपरित्सर्पणं चाडस्–प्रम’ अत्र अणुपरितात् कार्तरूपं कथम् ? लेखताम् । (iv) प्रयोक्तुं संप्रयमाणस्य स्वरः कः ? (v) ‘प्रकाशेन तावेव’ — वाक्यं परिवर्तनम् । (vi) ‘धर्मस्य’ इत्यत्र विभक्त्यन्तरूपं समानार्थं लिखत । (vii) ‘वीथि प्रयातः पश्च सः’ इत्यत्र समासे समासभेदं च दर्शयत । (viii) ‘ति श्रेयान्’ इति केन नियमेन विभक्तिः एषा ? (ix) ‘अल्पवीर्यः’ इत्यत्र सन्धिक्षेत्रस्य विशेषः । (x) ‘अथो षःऽ इत्यत्र स्वरः स्वरभेदस्य च परिचयः विवर्तयताम् । (b) अवबोधितेषु वाक्येषु योजनीयेषु सूत्रेषु शब्देषु निम्नलिखितेषु संस्कृतभाषया विवृणुत — (i) रामेण नानेन हतो वालिः । (ii) हरिः केशवम् अघ्नोत् । (iii) सुषु श्रीर्मिमीत ममापि । (iv) एषोऽयंस्त उपस्थास्यते । (v) नमस् अग्नये मा यक्षि । 2 × 5 = 10 (c) अवबोधितमानां सूत्राणाम् अर्थान् संस्कृतेन 3-4 पङ्क्तीलेख्यानि — (i) उपदेशेऽजनुनासिक इत् (ii) ईदुदनसीयुट् (iii) अर्बुदे तृतीया (iv) हृस्वः हृस्वस्य ह्रस्वम् (v) हलांतानां स्वरप्रसमानो न च 2 × 5 = 10 (d) एकश्लेषस्य स्वरूपं विवेचयत । 10 (e) ‘प्रयोगाणाम्पदार्थप्रयोगान्तः बहुविधाः’ इत्यत्र ‘प्रयोग’–पदस्य महत्त्वं प्रतिपादयताम् । 1030:["$","section","2023",{"className":"mb-8","children":[["$","h2",null,{"className":"text-xl font-bold text-[#f8f6f0] mb-4","children":[2023," — ","Literature-Sanskrit",["$","span",null,{"className":"text-[#e8bc5a] text-sm ml-2 font-normal","children":["(",16," questions)"]}]]}],["$","div",null,{"className":"space-y-3","children":[["$","div","MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q1",{"className":"bg-[#18181f] border border-[#2a2a35] rounded-xl p-5","children":[["$","div",null,{"className":"flex flex-wrap items-center gap-2 mb-2","children":[["$","span",null,{"className":"px-2 py-0.5 bg-[#d4a447]/20 text-[#e8bc5a] text-xs rounded-full","children":["Q",1]}],["$","span",null,{"className":"text-[#6a6a7a] text-xs","children":"Literature-Sanskrit-I"}],["$","span",null,{"className":"text-[#6a6a7a] text-xs","children":[50,"M"]}],["$","span",null,{"className":"px-2 py-0.5 bg-[#2a2a35] text-[#9a9aaa] text-xs rounded-full","children":"A"}]]}],["$","p",null,{"className":"text-[#f8f6f0] leading-relaxed whitespace-pre-line","children":"$3f"}],["$","div",null,{"className":"ml-4 mt-2 space-y-1","children":[["$","p","a",{"className":"text-[#9a9aaa] text-sm","children":[["$","span",null,{"className":"text-[#e8bc5a]","children":["(","a",")"]}]," ","Attempt ten short items (i) – (x) as listed."," [10M]"]}],["$","p","b",{"className":"text-[#9a9aaa] text-sm","children":[["$","span",null,{"className":"text-[#e8bc5a]","children":["(","b",")"]}]," ","Explain any five of the given sentences in Sanskrit."," [10M]"]}],["$","p","c",{"className":"text-[#9a9aaa] text-sm","children":[["$","span",null,{"className":"text-[#e8bc5a]","children":["(","c",")"]}]," ","Explain the meaning of the given grammatical ap <!--qid:MAINS_2023_Literature-Sanskrit-I_Q1-->